Waarom je bij slapeloosheid blijft overdenken — en hoe je die cirkel doorbreekt

Waarom neigen we tot ‘overdenken’ van het slaapprobleem als we eenmaal in een periode van chronische slapeloosheid verkeren? Je zult het herkennen: je bent daadwerkelijk de hele dag met je slapeloosheid en de komende nacht bezig. Soms heel expliciet, soms rommelt het op de achtergrond in je hoofd, als een ‘slaap-zorgen-motortje’ dat continu dienst heeft. Ik ken het als geen ander en dit patroon is open te breken.

De oorsprong van al dat overdenken zit in ons oerbrein. Dat heeft de meerdere slapeloze nachten geïnterpreteerd als dreiging en gevaar. Het oerbrein heeft één belangrijke taak en dat is ons veilig houden. Het is gericht op overleven en op instinctief en snel reageren als er gevaar dreigt. Daarmee reageert het hevig op slapeloosheid. Niet alleen ’s nachts, maar ook overdag.

Dit oerbrein laat van zich horen via het welbekende ‘stemmetje’ in ons hoofd, dat steeds in herhaling valt: “Je moet vannacht wel goed slapen, anders functioneer je morgen niet” of “Deze slapeloosheid moet écht stoppen, anders word je ziek.” Allemaal op angst en controle gebaseerde informatie die allesbehalve helpend is, maar eerlijk is eerlijk: wél goed bedoeld.

We trappen onbedoeld in de valkuil van dit stemmetje. We zijn geneigd de boodschap serieus te nemen, terwijl je je ook kunt afvragen of het waar is wat je wordt ingegeven. Moet je de boodschap per se als waar aannemen of kun je de boodschapper bevragen op realiteit en zinvolheid? Moet je het geloven en er actie aan koppelen? Ben je dan niet té reactief en rationeel bezig? Is er niet nog iets anders nodig om lijf en geest in die rustige, diepe staat van ontspanning te brengen waarin slapen weer als vanzelf gaat? Door je bewust te worden van die vraag, creëer je al een mooie opening naar slaapherstel.

Deze door angst gedreven stemmetjes spelen zich autonoom af in ons hoofd, maar hebben — zoals je zult herkennen — ook effect op andere gebieden, zoals onze emoties en fysieke sensaties: pijntjes, lichamelijke spanning en onrust. Ons lijf neemt onbewust de boodschap van die door angst en controle gedreven stemmetjes over. Als we dat eenmaal fysiek voelen, gaat de ratelmachine van het stemmetje nog harder roepen: “Dit moet écht stoppen!” Maar is dat effectief? Levert het slaap op?

Het probleem bij slapeloosheid is dat je het wilt oplossen. Logisch, want het voelt uiterst ongemakkelijk en frustrerend — en méér dan dat! Uiteraard kun je eraan werken, maar niet per definitie alleen met de grijze massa tussen de oren, niet alleen cognitief. Ja, uiteraard helpt het om het juiste begrip van slaap en slapeloosheid te hebben en van daaruit, met gezonde logica, iets constructiefs te doen. Denk aan het op orde krijgen van de juiste praktische condities en randvoorwaarden in je leefstijl, zodat het natuurlijke slaapvermogen niet meer per ongeluk in de weg wordt gezeten.

Maar alleen hiermee dekken we de lading niet; daarmee zijn we té eenzijdig bezig. We kunnen ons oerbrein, met zijn invloed tot diep in het lichaam, niet overtuigen en het zwijgen opleggen met enkel de gedachte dat alles veilig en oké is, ondanks dat we veel wakker liggen. Op álle lagen kan het natuurlijke slaapvermogen een duwtje in de goede richting gebruiken. Bijvoorbeeld via lichaamswerk, juist omdat slaap en slapeloosheid fysieke processen zijn.

Je kunt jezelf niet veilig voelen door jezelf veilig te denken. Het besef dat je veilig bent, ondanks dat je wakker ligt, is goed om diep van doordrongen te zijn, maar is onvoldoende om het fysieke systeem zich ook veilig te laten vóelen. Veiligheid is een fysieke gevoelsaangelegenheid.

Ik gebruik de ‘fysieke ingang’ dan ook veel. Niet primair om slaap onder controle te krijgen, maar om een fundament van rust en kalmte — en daarmee veiligheid — opnieuw in het fysieke systeem te introduceren. Om het lichaam via zijn eigen ‘taal’ te leren dat het mag ontspannen, loslaten en tot rust komen… niet alleen ’s nachts.

Via die fysieke ingang werken we niet vanuit het idee: “Ik doe deze ademoefening, deze release- of neuro-calming-beweging of deze yin-houding om gegarandeerd direct daarna in slaap te vallen.” Nee, het gaat erom dat je in het moment van de fysieke oefening vanuit het lichaam een gevoel van veiligheid en prettig comfort ervaart.

Als we ons comfortabel voelen, is dat een ‘signaal van veiligheid’ voor het brein én het zenuwstelsel. Bij veiligheid zal slaap uiteindelijk moeiteloos komen. Dat vergt echter wel de kunst om slapen niet meer als primair doel te zien. Dat is een volgend hoofdstuk — en dat is te leren!

Het stemmetje dat ons heeft verleid tot overdenken, zal langzaam meegaan met de sensaties van kalmte en veiligheid en zal mede hierdoor steeds wat minder scherp van zich laten horen.

Dit artikel is geschreven door slaapdeskundige Eef Swillens. Meer informatie over haar werkwijze en de begeleiding die zij kan bieden is te vinden op slaaptruste.nl