Als je hoofd niet stopt met denken over slaap

Waarom neigen we tot het ‘overdenken’ van ons slaapprobleem zodra we in een periode van chronische slapeloosheid verkeren? Je zult het herkennen: je bent de hele dag bezig met je slapeloosheid en met de komende nacht. Soms heel expliciet, soms rommelt het op de achtergrond van je hoofd een soort ‘slaap-zorgen-motortje’ dat continu doordraait. Ik ken het als geen ander. Gelukkig is dit patroon te doorbreken.

Het artikel is geschreven door slaap- en ervaringsdeskundige Eef Swillens van slaaptruste.nl. Meer informatie over de begeleiding die zij kan bieden (een kennismakingsgesprek is altijd gratis en vrijblijvend) is te vinden op haar website.

De oorsprong van al dat overdenken ligt in ons oerbrein. Dat heeft de opeenvolgende slapeloze nachten geïnterpreteerd als een dreiging of gevaar. Het oerbrein heeft één belangrijke taak: ons veilig houden. Het is gericht op overleven en op instinctief, snel reageren wanneer er gevaar dreigt. Daarom reageert het zo heftig op slapeloosheid. Niet alleen ’s nachts, maar ook overdag.

Dit oerbrein laat van zich horen via het welbekende ‘stemmetje’ in ons hoofd, dat zich voortdurend herhaalt: “Je moet vannacht wel goed slapen, anders functioneer je morgen niet.” Of: “Deze slapeloosheid moet écht stoppen, anders word je ziek.” Allemaal boodschappen die gebaseerd zijn op angst en controle. Ze zijn allesbehalve helpend, maar eerlijk is eerlijk: ze zijn wél goed bedoeld.

Onbedoeld trappen we in de valkuil van dit stemmetje. We zijn geneigd de boodschap serieus te nemen, terwijl je je ook kunt afvragen of wat je wordt ingegeven eigenlijk wel waar is. Moet je die boodschap per se als waarheid aannemen, of kun je de boodschapper bevragen op realiteitszin en zinvolheid? Moet je het geloven en er direct actie aan koppelen? Ben je dan niet té reactief en rationeel bezig? Is er niet nog iets anders nodig om lichaam en geest in die rustige, diepe staat van ontspanning te brengen waarin slapen weer vanzelf gaat? Alleen al door je bewust te worden van die vraag, zet je een mooie stap richting slaapherstel.

Deze angstgedreven stemmetjes spelen zich autonoom af in ons hoofd, maar hebben ook invloed op andere gebieden. Dat zul je waarschijnlijk herkennen: emoties, maar ook fysieke sensaties zoals pijntjes, lichamelijke spanning en onrust. Ons lichaam neemt onbewust de boodschap van deze door angst en controle gedreven stemmetjes over. Zodra we dat fysiek gaan voelen, begint de ratelmachine nog harder te roepen: “Dit moet écht stoppen!” Maar is dat effectief? Levert het slaap op?

Het probleem bij slapeloosheid is dat je het wilt oplossen. Logisch, want het voelt uiterst ongemakkelijk, frustrerend en méér dan dat. Natuurlijk kun je het oplossen, maar niet per definitie alleen met de grijze massa tussen je oren, dus niet uitsluitend cognitief. Ja, het begint met een goed begrip van slaap en slapeloosheid, zodat je vanuit gezonde logica iets constructiefs kunt doen. Denk aan het op orde brengen van de juiste praktische condities en randvoorwaarden in je leefstijl, zodat je je natuurlijke slaapvermogen niet langer onbedoeld in de weg zit.

Maar daarmee alleen dekken we de lading niet. Dat is te eenzijdig. We kunnen ons oerbrein, met zijn invloed tot diep in het lichaam, niet overtuigen en het zwijgen opleggen door alleen maar te denken dat alles veilig en oké is, ondanks dat we veel wakker liggen. Op álle lagen kan het natuurlijke slaapvermogen een duwtje in de goede richting gebruiken. Bijvoorbeeld via lichaamswerk, juist omdat slaap en slapeloosheid ook fysieke processen zijn.

Je kunt jezelf niet veilig voelen door jezelf veilig te denken. Het besef dat je veilig bent, ondanks dat je wakker ligt, is belangrijk om goed van doordrongen te zijn. Maar dat besef alleen is onvoldoende om het fysieke systeem zich ook daadwerkelijk veilig te laten vóelen. Veiligheid is een lichamelijke gevoelsaangelegenheid.

Ik gebruik de ‘fysieke ingang’ dan ook veel. Niet primair om de slaap onder controle te krijgen, maar om een fundament van rust, kalmte en daarmee veiligheid in het fysieke systeem te herintroduceren. Om het lichaam via zijn eigen taal te leren dat het mag ontspannen, loslaten en tot rust komen… niet alleen ’s nachts.

Via die fysieke ingang werken we niet vanuit het idee: “Ik doe deze ademoefening, deze release- of neurocalming-beweging, of deze yin-houding om daarna gegarandeerd direct in slaap te vallen.” Nee, het gaat erom dat je tijdens de fysieke practice vanuit je lichaam een gevoel van veiligheid en prettig comfort ervaart. Wanneer we ons comfortabel voelen, is dat een ‘veilig’-signaal voor het brein én het zenuwstelsel. Vanuit die veiligheid zal slaap uiteindelijk weer moeiteloos kunnen ontstaan.

Dat vraagt echter wel om de kunst om slapen niet langer als primaire doelstelling te zien. Dat is een volgend hoofdstuk, en dat is te leren. Het stemmetje dat ons heeft verleid tot al dat overdenken, zal langzaam mee gaan bewegen met de sensaties van kalmte en veiligheid en zich daardoor steeds minder nadrukkelijk laten horen.